São Tomé duyệt 350 hồ sơ quốc tịch theo đầu tư trong năm đầu

Một báo cáo năm đầu tiên về chương trình quốc tịch theo đầu tư của São Tomé và Príncipe, đề ngày 1/9/2026 và phát hành dưới danh nghĩa Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư, ghi nhận 548 hồ sơ đã nộp, 350 hồ sơ được duyệt, 12 hồ sơ bị từ chối và 186 hồ sơ đang xử lý. Báo cáo cũng ghi nhận 117 trường hợp được cấp quốc tịch và 29 hộ chiếu đã phát hành.

Không thấy tài liệu này trên trang web của Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư. Bản được xem xét trong bài do một ấn phẩm thương mại đã lưu hành báo cáo cung cấp. Với người đang cân nhắc khoản đóng góp từ 90.000 đô-la Mỹ, khoảng cách giữa một hồ sơ được duyệt và thời điểm nhận hộ chiếu là phần cần được xem xét kỹ.

Các số liệu không được báo cáo trên cùng một cơ sở

Các số liệu về hồ sơ khớp hoàn toàn. Tổng cộng, 350 hồ sơ được duyệt và 12 hồ sơ bị từ chối, trong khi 186 hồ sơ vẫn đang xử lý. Ba nhóm này tạo thành toàn bộ 548 hồ sơ đã nộp. Trong 362 hồ sơ đã có quyết định, 12 hồ sơ bị từ chối, tương ứng tỷ lệ 3,3%.

Hai số liệu tiếp theo không thể đối chiếu trực tiếp với các con số trên vì một hồ sơ có thể bao gồm nhiều người. Báo cáo cho biết 256 trong tổng số 548 hồ sơ là hồ sơ gia đình, mỗi hồ sơ bao gồm từ 2 đến 4 người. Báo cáo không nói rõ “117 trường hợp được cấp quốc tịch” và “29 hộ chiếu đã phát hành” được tính theo người hay theo hồ sơ, đồng thời không nêu ngày chốt số liệu cho cả hai chỉ tiêu. Vì vậy, không thể tính tỷ lệ chuyển đổi từ phê duyệt sang cấp quốc tịch, hoặc từ cấp quốc tịch sang phát hành hộ chiếu.

Báo cáo mô tả tình trạng xử lý như sau: “Đơn vị thừa nhận rằng việc cấp giấy tờ quốc tịch chưa theo kịp tốc độ phê duyệt hồ sơ.” Tài liệu sau đó đề cập việc phối hợp với các cơ quan trong nước để tinh giản quy trình sau phê duyệt và mở rộng năng lực của văn phòng tại São Tomé.

Sự thẳng thắn ấy có giá trị thông tin. Song theo luật, người nộp hồ sơ phải hoàn tất khoản đóng góp theo một lịch trình cụ thể. Theo Nghị định-Luật 07/2025, văn bản điều chỉnh việc cấp quốc tịch thông qua đầu tư hoặc đóng góp và có hiệu lực từ ngày 1/8/2025, giấy chứng nhận chấp thuận chỉ được giao sau khi người nộp hồ sơ chuyển khoản đóng góp trong vòng 90 ngày; quá thời hạn này, hồ sơ mất hiệu lực.

Văn bản cũng cho Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư 15 ngày để chấp thuận hoặc từ chối hồ sơ sau khi nhận ý kiến trước của Viện Kiểm sát, hoặc sau khi hết thời hạn để cơ quan này đưa ra ý kiến. Sau lễ tuyên thệ trung thành, hồ sơ hoàn chỉnh phải được chuyển đến Sở Đăng ký Trung ương trong vòng 5 ngày. Nghị định-Luật không ấn định thời hạn phát hành hộ chiếu.

Con số doanh thu chưa thể đối chiếu chính xác

Báo cáo đưa ra một con số về tiền chuyển vào Quỹ Chuyển đổi Quốc gia. Tài liệu nêu: “Trong số 350 hồ sơ được phê duyệt trong kỳ báo cáo, khoảng 50% đã hoàn tất khoản đóng góp đủ điều kiện, tạo ra hơn 9,8 triệu đô-la Mỹ cho Quỹ Chuyển đổi Quốc gia.”

Cả hai vế đều không phải số liệu chính xác. “Khoảng 50%” không cho biết số người đã thanh toán, còn con số “hơn 9,8 triệu đô-la Mỹ” không có giới hạn trên — 11 triệu hay 16 triệu đô-la Mỹ đều phù hợp với cách diễn đạt này.

Phụ lục I của Nghị định-Luật quy định khoản đóng góp tối thiểu là 90.000 đô-la Mỹ đối với một người nộp hồ sơ và 95.000 đô-la Mỹ đối với gia đình từ 2 đến 4 người, cộng thêm 5.000 đô-la Mỹ cho mỗi người phụ thuộc bổ sung. Theo đó, khoảng 175 khoản đóng góp ở mức sàn sẽ đạt ít nhất 15,75 triệu đô-la Mỹ.

Hai con số này không mâu thuẫn vì cách diễn đạt trong báo cáo vẫn bao quát mức tiền cao hơn. Giới hạn nằm ở chỗ tài liệu không cho phép xác định chính xác số tiền đã vào quỹ hoặc số người nộp hồ sơ đã thanh toán.

Những chỉ tiêu khác lại được báo cáo chính xác. Tổng số hồ sơ và tổng số trong 6 nhóm cơ cấu quốc tịch đều là 548. Tỷ trọng của từng nhóm được trình bày đến 2 chữ số thập phân.

Hồ sơ tiếp nhận trong năm đầu tiên đến từ 72 quốc tịch. Trung Quốc đứng đầu với 159 hồ sơ, tiếp đến là Nga với 122 hồ sơ, Iran với 50 hồ sơ và Đức với 28 hồ sơ. Ngoài ra còn có 10 người không quốc tịch cùng 179 hồ sơ thuộc các nhóm khác.

Nghị định-Luật yêu cầu gì và tài liệu này không phải là gì

Nghị định-Luật đặt ra hai nhóm nghĩa vụ báo cáo tài chính khác nhau. Một tài liệu thuộc loại đang được xem xét ở đây không thực hiện nghĩa vụ nào trong số đó.

Nhóm thứ nhất xác định cụ thể các cơ quan nhận báo cáo nhưng không yêu cầu công bố ra công chúng. Điều 21 quy định Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư phải lập báo cáo hằng quý trong vòng 30 ngày kể từ khi quý kết thúc. Báo cáo phải thể hiện:

• Số hồ sơ đã nộp, được duyệt và bị từ chối.
• Danh tính người nộp hồ sơ và người phụ thuộc.
• Số tiền đã đầu tư.
• Các dự án được tài trợ.
• Số dư của Quỹ Chuyển đổi Quốc gia.

Báo cáo được gửi cho Bộ trưởng Tư pháp, Viện Kiểm sát và Quốc hội.

Việc không có bản công khai không cho phép kết luận rằng báo cáo quý chưa được nộp. Báo cáo có thể đã được gửi đầy đủ đến cả ba cơ quan nhưng không được công bố, bởi luật không đặt ra yêu cầu công khai. Khoản 6 Điều 19 đặt ra yêu cầu tương tự khi quy định báo cáo chi tiết hằng năm về công tác giám sát và kiểm toán phải được gửi cho Toà Thẩm kế, Ngân hàng Trung ương và Đơn vị Thông tin Tài chính trước ngày 31/3 hằng năm.

Nhóm thứ hai liên quan đến kiểm toán. Nghị định-Luật quy định nội dung này tại hai điều nhưng không nói rõ mối liên hệ giữa chúng. Khoản 5 Điều 7 yêu cầu quỹ phải được một kiểm toán viên độc lập kiểm toán hằng năm, đồng thời chịu sự giám sát của Toà Thẩm kế và Ngân hàng Trung ương.

Khoản 4 Điều 8 quy định riêng rằng hợp đồng nhượng quyền phải yêu cầu gửi báo cáo chi tiết hằng tháng về dòng tiền vào, dòng tiền ra và số dư cho Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư, Ngân hàng Trung ương và Toà Thẩm kế. Hợp đồng cũng phải quy định việc kiểm toán độc lập hằng năm, với kiểm toán viên được lựa chọn theo luật và kết quả được công khai. Nghị định-Luật không nói khi nào kết quả kiểm toán đầu tiên phải được công bố.

Tài liệu dài 6 trang đề ngày 1/9 không thuộc bất kỳ loại báo cáo nào kể trên. Tài liệu không nêu số dư quỹ, tên kiểm toán viên, ý kiến kiểm toán hay danh mục dự án được tài trợ kèm số tiền cụ thể; các máy phát điện mới và thiết bị công nghệ thông tin được nâng cấp cho các bộ chỉ được mô tả bằng lời.

Trang web của Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư cũng không đăng kết quả kiểm toán nào, cũng như không đăng chính báo cáo này. Đây chỉ là ghi nhận về những tài liệu độc giả có thể tìm thấy, không phải kết luận về việc Đơn vị có tuân thủ quy định hay không.

Cơ cấu vận hành của chương trình

Báo cáo mô tả cơ cấu mà chương trình đang sử dụng. Tài liệu khẳng định: “São Tomé và Príncipe là quốc gia đầu tiên đặt Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư ở ngoài lãnh thổ của mình, hoạt động thông qua một cơ cấu được chính phủ cho phép, với các văn phòng tại Dubai và tại São Tomé và Príncipe.”

Theo báo cáo, trụ sở chính tại Dubai phụ trách xử lý hồ sơ, thẩm định chuyên sâu — tức quy trình kiểm tra lý lịch, nguồn tiền và các yếu tố tuân thủ — xác minh tài liệu và phối hợp với các đại lý tiếp thị được cấp phép. Văn phòng São Tomé làm việc với các cơ quan chính phủ.

Nghị định-Luật quy định một phần cơ cấu này nhưng không đề cập phần còn lại. Điều 4 cho phép chỉ định một Đơn vị Quản lý thuộc khu vực công hoặc tư nhân để hỗ trợ quản trị, quảng bá và triển khai chương trình. Nếu là đơn vị tư nhân, tổ chức này hoạt động theo hợp đồng nhượng quyền dịch vụ công. Điều khoản này cũng cho phép Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư thuê dịch vụ thẩm định chuyên sâu bên ngoài, nhưng không quy định Đơn vị có thể đặt trụ sở ở đâu.

Báo cáo dài 6 trang không nêu tên bất kỳ pháp nhân tư nhân nào. Trong một diễn biến riêng, hãng thông tấn Bồ Đào Nha Lusa đưa tin vào tháng 8/2025 rằng chính phủ đã trao hợp đồng nhượng quyền dịch vụ công thời hạn 10 năm cho Passport Legacy, một công ty được thành lập theo pháp luật Dubai. Theo thông tin này, doanh thu được chia theo tỷ lệ 56% cho chính phủ và 44% cho công ty.

Hợp đồng chưa được công khai. Bản tin không xác định tỷ lệ trên áp dụng cho những khoản doanh thu nào, cũng không chứng minh Passport Legacy chính là cơ cấu được mô tả trong báo cáo. Trang web của Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư đăng một lời nhận xét từ tổng giám đốc Passport Legacy, trong đó người này ca ngợi các tiêu chuẩn quản trị của chương trình.

Hai điều khoản cần kiểm tra trước khi chuyển tiền

Có hai quy định trong luật gốc liên quan trực tiếp đến những người đã sở hữu nhiều hộ chiếu. Điều 11 của Luật Quốc tịch năm 2022 cấm cấp quốc tịch São Tomé cho người đang có hơn 2 quốc tịch nước ngoài. Luật cũng quy định một công dân nhập tịch sẽ mất quốc tịch São Tomé ngay lập tức nếu sau đó có thêm quốc tịch thứ tư.

Người nộp hồ sơ đã có 2 quốc tịch khác đang ở đúng giới hạn luật định. Nếu sau đó có thêm một quốc tịch, họ mất quốc tịch São Tomé theo quy định trực tiếp của luật.

Ấn phẩm thương mại đã lưu hành báo cáo năm đầu tiên còn đưa tin về một bản ghi nhớ ngày 10/4/2026, có chữ ký của giám đốc Đơn vị Quốc tịch theo Đầu tư. Theo nguồn này, việc tiếp nhận hồ sơ của người đang có từ 3 hộ chiếu nước ngoài trở lên đã bị tạm dừng, và Quốc hội chưa sửa đổi hạn chế nói trên.

Riêng Điều 14 của Nghị định-Luật bảo lưu quyền của Viện Kiểm sát trong việc khởi kiện tại toà hành chính để phản đối việc nhận quốc tịch trong vòng 6 tháng kể từ ngày việc nhận quốc tịch được tuyên bố. Đơn kiện này không làm đình chỉ hiệu lực của việc nhận quốc tịch. Điều 18 liệt kê việc thu hồi quốc tịch trong số các chế tài có thể được áp dụng theo Nghị định-Luật.

Những diễn biến cần theo dõi

Theo thông tin được Forbes África Lusófona và SAPO đăng tải vào tháng 8/2025, đảng đối lập ADI cho biết một nhóm nghị sĩ đã yêu cầu Toà án Hiến pháp xem xét tính hợp hiến của Nghị định-Luật sau khi ban hành, không gắn với một vụ việc cụ thể, và tuyên văn bản vi hiến. Nhóm nghị sĩ lập luận rằng văn bản đã đảo ngược vai trò của quốc tịch, từ hệ quả của đầu tư thành phương tiện để thu hút đầu tư.

Không tìm thấy phán quyết nào tính đến ngày 4/9/2026. Việc không tìm thấy không cho biết yêu cầu này đã được xử lý ra sao.

Điều 17 của Nghị định-Luật cho phép chính phủ, vì lý do an ninh quốc gia hoặc có đi có lại trong quan hệ ngoại giao, xác định trước những nhóm ứng viên không được tiếp nhận. Quy định có thể áp dụng với công dân của các quốc gia chịu lệnh trừng phạt quốc tế đã được São Tomé và Príncipe phê chuẩn, hoặc các quốc gia không có cơ chế hợp tác tư pháp hữu hiệu.

Danh sách này phải được ban hành dưới hình thức nghị quyết của Hội đồng Bộ trưởng và đăng trên công báo. Chưa tìm thấy nghị quyết như vậy.

Người có hồ sơ được duyệt phải chuyển khoản đóng góp trong vòng 90 ngày, nếu không hồ sơ sẽ mất hiệu lực. Về quỹ tiếp nhận khoản tiền này, báo cáo chỉ cho biết số thu trong năm đầu tiên đã vượt 9,8 triệu đô-la Mỹ.

Báo cáo quý mà Nghị định-Luật yêu cầu gửi cho Bộ trưởng Tư pháp, Viện Kiểm sát và Quốc hội sẽ bao gồm số dư quỹ. Kết quả kiểm toán mà hợp đồng nhượng quyền phải quy định cũng sẽ được công khai. Hiện cả hai tài liệu đều không nằm trong số những hồ sơ mà người dự kiến nộp đơn có thể tiếp cận.