Nếu chế độ tài sản của cặp vợ chồng do bộ luật Pháp hoặc Tây Ban Nha điều chỉnh, nhà chỉ một người đứng tên được suy đoán thuộc khối tài sản chung

Ở Đức, nhà đó là tài sản riêng, Anh và xứ Wales không có chế độ tài sản theo luật định; ở Pháp, Tây Ban Nha và Đức, hôn nhân sau 29/1/2019 mặc nhiên theo luật nơi cư trú thường xuyên chung đầu tiên sau kết hôn.
Khi một cặp vợ chồng mua nhà ở nước ngoài mà chỉ một người đứng tên trên giấy tờ mua nhà, pháp luật của Pháp, Tây Ban Nha, Đức, Anh và xứ Wales trả lời khác nhau về việc ai là chủ căn nhà và người vợ hoặc chồng còn lại có ngăn được việc bán hay không. Khi bộ luật của Pháp hoặc Tây Ban Nha áp dụng cho cặp vợ chồng, nhà mua trong thời kỳ hôn nhân được suy đoán thuộc khối tài sản chung của hai người, bất kể ai đứng tên.
Đức để căn nhà thuộc về người đứng tên và cân bằng phần tài sản tăng thêm khi chế độ kết thúc; Anh và xứ Wales không có chế độ tài sản theo luật định.
Chế độ tài sản của một cặp vợ chồng do luật nào điều chỉnh lại là một vấn đề khác. Ở Pháp, Tây Ban Nha và Đức, với hôn nhân sau ngày 29/1/2019, một quy định của EU đặt việc đó phụ thuộc vào nơi cư trú, quốc tịch hoặc lựa chọn của chính hai vợ chồng, chứ không vào vị trí căn nhà.
Nhà mua trong hôn nhân, từng nước một
Pháp luật của mỗi nước dưới đây còn hiệu lực vào ngày 5/11/2026 và được nêu cho trường hợp cặp vợ chồng có chế độ tài sản do pháp luật nước đó điều chỉnh.
| Nước | Chế độ tài sản theo luật định | Nhà mua trong hôn nhân, một người đứng tên | Quyền của người vợ hoặc chồng còn lại đối với việc bán | Chọn chế độ khác bằng hợp đồng |
|---|---|---|---|---|
| Pháp | Communauté réduite aux acquêts (cộng đồng tài sản tạo lập trong hôn nhân): Điều 1393, 1400 | Là tài sản chung tạo lập trong hôn nhân (acquêt), bất kể ai đứng tên, trừ khi chứng minh được là tài sản riêng (propre) theo một điều khoản của luật: Điều 1401, 1402 | Không bên nào được tự mình định đoạt các quyền đang bảo đảm nhà ở của gia đình: Điều 215 | Lập trước công chứng viên (Điều 1394); thay đổi sau này bằng văn bản công chứng (Điều 1397) |
| Tây Ban Nha | Sociedad de gananciales (cộng đồng các khoản lợi tạo ra trong hôn nhân): Điều 1316 | Là tài sản chung (ganancial) nếu trả bằng quỹ chung, kể cả khi mua cho một người (Điều 1347(3)); được suy đoán là tài sản chung cho đến khi chứng minh được là tài sản riêng (privativo) (Điều 1361) | Cần sự đồng ý của cả hai vợ chồng hoặc sự cho phép của thẩm phán đối với nơi ở thường xuyên, kể cả khi căn nhà thuộc về một người: Điều 1320 | Capitulaciones lập thành văn bản công chứng (escritura pública): Điều 1327 |
| Đức | Zugewinngemeinschaft (cộng đồng tài sản tăng thêm): § 1363(1) | Vẫn là tài sản riêng của người đứng tên; chỉ phần tài sản tăng thêm được cân bằng khi chế độ kết thúc: § 1363(2) | Phải có sự đồng ý để định đoạt toàn bộ tài sản (§ 1365) hoặc đồ dùng gia đình (§ 1369); tòa án gia đình có thể thay thế việc từ chối không có lý do đầy đủ; theo § 1365, tòa án làm vậy với điều kiện giao dịch phù hợp với việc quản lý tài sản đúng đắn | Hợp đồng công chứng, cả hai bên cùng có mặt: § 1410 |
| Anh và xứ Wales | Không có chế độ tài sản theo luật định (Law Commission, cơ quan cải cách pháp luật, 2024); tòa án có quyền quyết định rộng khi ly hôn | Hôn nhân tự nó không làm thay đổi quyền sở hữu: Quyền sở hữu hợp pháp thuộc người đứng tên; người kia có thể có lợi ích theo cơ chế ủy thác (trust) | Không có quy tắc buộc phải có sự đồng ý trong các điều khoản được dẫn; người vợ hoặc chồng không có lợi ích riêng trong nhà ở của vợ chồng thì có quyền cư trú tại đó (home rights), một quyền bảo đảm (charge) gắn lên căn nhà | Thỏa thuận hôn nhân (nuptial agreement) không tự động có hiệu lực thi hành; đợt lấy ý kiến năm 2026 ghi nhận vụ Radmacher v Granatino: Thỏa thuận được lập tự nguyện và hiểu rõ thì cần được tuân theo, trừ khi điều đó là bất công |
Suy đoán của Pháp có thể bị bác bỏ bằng một tuyên bố trong giấy tờ mua nhà rằng người mua đã trả bằng tiền riêng của mình; nếu không có tuyên bố đó, việc dùng tiền riêng để tái đầu tư vào căn nhà cần có sự thỏa thuận của hai vợ chồng và chỉ có hiệu lực giữa hai người (Điều 1434 và 1406).
Quy tắc của Pháp (Điều 215) và của Tây Ban Nha (Điều 1320) đều nêu đích danh nhà ở của gia đình, và theo câu chữ, không quy tắc nào chỉ giới hạn ở căn nhà thuộc sở hữu chung. Việc người vợ hoặc chồng đứng ra định đoạt tuyên bố nhầm hoặc sai về tính chất của căn nhà không gây bất lợi cho người mua ngay tình (Điều 1320).
Ở Đức, quy tắc đồng ý (§ 1365 Bộ luật Dân sự Đức, BGB) gắn với toàn bộ tài sản của một bên vợ hoặc chồng, và điều luật này không nói một căn nhà có được tính là toàn bộ tài sản hay không.
Nếu một căn nhà đang là nhà ở của vợ chồng, hoặc từng được dự định làm nhà ở của vợ chồng, thì người vợ hoặc chồng không có lợi ích riêng trong căn nhà đó chỉ bị buộc rời khỏi nhà khi tòa án cho phép.
Quyền cư trú ấy là một quyền bảo đảm (charge) gắn lên quyền sở hữu hoặc lợi ích của người kia, có thể được bảo vệ bằng một thông báo thỏa thuận (agreed notice) trên sổ đăng ký, và chấm dứt khi hôn nhân chấm dứt hoặc khi chủ nhà qua đời, trừ khi tòa án quyết định khác (Đạo luật Gia đình 1996 (Family Law Act 1996), Điều 30, 31; hướng dẫn thực hành số 20 của HM Land Registry).
Khi ly hôn, tòa án có thể chuyển giao tài sản mà một bên được quyền hưởng, có xét đến mọi hoàn cảnh của vụ việc (Đạo luật về các vụ việc hôn nhân 1973 (Matrimonial Causes Act 1973), Điều 24, 25). Đợt lấy ý kiến năm 2026 của Bộ Tư pháp Anh chỉ nêu chế độ tài sản theo luật định cho Anh và xứ Wales như một phương án cải cách.
Luật nào áp dụng cho cặp vợ chồng
Quy định (EU) 2016/1103 của Liên minh châu Âu xác định luật điều chỉnh chế độ tài sản của một cặp vợ chồng tại các nước tham gia. Quyết định (EU) 2016/954 của Hội đồng cho phép 18 nước thiết lập sự hợp tác tăng cường đó, trong đó có Pháp, Tây Ban Nha và Đức (Điều 1), và một bản tóm lược của EUR-Lex liệt kê đủ 18 nước tham gia.
Luật được xác định ấy áp dụng cho các tài sản thuộc chế độ đó, dù tài sản nằm ở đâu (Điều 21), và áp dụng cả khi đó không phải luật của một nước EU (Điều 20).
Hai vợ chồng có thể chọn luật của nước nơi một trong hai người cư trú thường xuyên, hoặc của một nước mà một trong hai người mang quốc tịch, bằng thỏa thuận lập thành văn bản, ghi ngày và có chữ ký của cả hai, và có thể phải đáp ứng thêm các yêu cầu về hình thức (Điều 22, 23).
Nếu không chọn, luật áp dụng là luật của nước nơi hai vợ chồng cư trú thường xuyên chung đầu tiên sau khi kết hôn, rồi đến luật của nước mà cả hai cùng mang quốc tịch, trừ khi họ cùng mang nhiều hơn một quốc tịch, rồi đến luật của nước mà hai người có mối liên hệ chung gần gũi nhất (Điều 26(1), (2)). Các quy tắc xác định luật áp dụng nêu trên chỉ dành cho cặp vợ chồng kết hôn hoặc chọn luật sau ngày 29/1/2019 (Điều 69(3)).
Điều 26(3) cho phép tòa án áp dụng luật của nơi cư trú chung về sau, nếu thời gian cư trú ở đó dài hơn đáng kể và cả hai vợ chồng đã dựa vào luật ấy.
Ở các nước đó, nếu hai vợ chồng không chọn luật và nơi cư trú thường xuyên chung đầu tiên sau khi kết hôn của họ là Việt Nam, thì các Điều 20, 26(1)(a) và 32 dẫn tới các quy tắc riêng của Việt Nam về tài sản vợ chồng, chứ không tới luật của nước nơi họ mua nhà về sau.
Quy định này không điều chỉnh bản chất của các quyền đối với tài sản và việc ghi nhận các quyền ấy vào sổ đăng ký (Điều 1(2)(g), (h)).
Người vợ hoặc chồng chỉ có thể viện dẫn luật áp dụng cho chế độ tài sản của hai người đối với bên thứ ba nếu bên đó biết, phải biết hoặc được coi là biết luật ấy (Điều 28(1), (2)); nếu không, luật của nước nơi có bất động sản điều chỉnh các hệ quả (Điều 28(3)(b)).
Quy định này không có điều khoản nào định nghĩa nơi cư trú thường xuyên, cũng không có điều khoản nào nêu tên Điều 215 của Pháp hay Điều 1320 của Tây Ban Nha.
Điều 30 bảo lưu các quy định bắt buộc áp dụng ưu tiên (overriding mandatory provisions) của nước nơi tòa án thụ lý vụ việc, và đoạn dẫn nhập số 53, vốn hướng dẫn cách giải thích, nói rằng khái niệm đó nên bao gồm các quy phạm mang tính bắt buộc như quy phạm bảo vệ nhà ở của gia đình, được giải thích theo nghĩa hẹp.
Bản tin hàng tuần
Các văn bản của Việt Nam nói gì
Luật Hôn nhân và gia đình, văn bản hợp nhất ngày 27/8/2025, coi tài sản do vợ hoặc chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung; tài sản đang tranh chấp cũng là tài sản chung, trừ khi vợ hoặc chồng chứng minh được đó là tài sản riêng (Điều 33(1), (3)).
Một quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài khi một bên là người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc, giữa công dân Việt Nam với nhau, khi tài sản liên quan nằm ở nước ngoài (Điều 3(25)); khi đó, Luật này áp dụng pháp luật hôn nhân và gia đình của Việt Nam, trừ trường hợp Luật này có quy định khác (Điều 122(1)).
Trong Luật này, điều khoản duy nhất dẫn tới pháp luật của nơi có tài sản là điều khoản về ly hôn: Bất động sản ở nước ngoài được giải quyết theo pháp luật của nước nơi có bất động sản đó (Điều 127(3)).
Đối với tài sản của vợ chồng, ngoài trường hợp ly hôn, Chương VIII không dẫn tới pháp luật của nước nào khác; chương này áp dụng pháp luật Việt Nam (Điều 122(1), 130).
Theo Bộ luật Dân sự, việc xác lập, thực hiện, thay đổi và chấm dứt quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản được xác định theo pháp luật của nước nơi có tài sản (Điều 678(1)); một bài trước đó bàn về những điều khoản còn lại của phần này trong Bộ luật.
Người vợ hoặc chồng không đứng tên trên giấy tờ mua nhà ở nước ngoài gặp pháp luật Pháp, Tây Ban Nha và Việt Nam tại ba bước sau.
1. Khi đăng ký, nếu cặp vợ chồng chịu sự điều chỉnh của luật Tây Ban Nha, viên chức đăng ký bất động sản của Tây Ban Nha ghi nhà mua đứng tên một người là tài sản được suy đoán thuộc chế độ chung (ganancial); với chế độ tài sản nước ngoài, viên chức này ghi chế độ đó nếu biết (Reglamento Hipotecario, quy chế về đăng ký bất động sản, Điều 94(1), 92).
2. Khi bán hoặc thế chấp, nếu người vợ hoặc chồng ở Pháp đã không đồng ý thì người đó có thể yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu trong 1 năm kể từ khi biết, và trong mọi trường hợp không quá 1 năm sau khi chế độ chấm dứt (Điều 215). Người vợ hoặc chồng ở Tây Ban Nha có 4 năm để yêu cầu tuyên vô hiệu, tính từ khi hôn nhân hoặc chế độ chấm dứt hoặc, nếu sớm hơn, từ khi biết đầy đủ về giao dịch (Điều 1301(5)).
3. Khi ly hôn, Việt Nam áp dụng pháp luật của nước nơi có căn nhà ở nước ngoài (Điều 127(3)), còn Tây Ban Nha chia đều phần lợi tạo ra (Điều 1344).
Những điều bài này chưa xác lập
Chưa đọc: Các luật dân sự khu vực của Tây Ban Nha, các phán quyết của tòa án, các quy tắc đối với hôn nhân trước ngày 29/1/2019 (kể cả Công ước La Hay năm 1978) và mọi quy tắc xung đột pháp luật của Anh.
Cũng chưa đọc điều mà sổ đăng ký đất đai của Pháp hay Đức ghi nhận về người mua đã kết hôn. Các trang tình trạng văn bản của cơ sở dữ liệu pháp luật Việt Nam không mở được, nên các sửa đổi về sau đối với văn bản Việt Nam chỉ được kiểm tra bằng tìm kiếm trên web.
Các điểm còn mở: Báo cáo của Ủy ban châu Âu về Quy định này, đến hạn trước ngày 29/1/2027 (Điều 68(1)), và phản hồi của Bộ Tư pháp Anh đối với đợt lấy ý kiến.