So sánh chương trình cư trú theo đầu tư Bồ Đào Nha, Hy Lạp và Malta

So sánh chương trình cư trú theo đầu tư: Vì sao cần một khung tiêu chí

Khi quý độc giả bắt đầu so sánh chương trình cư trú theo đầu tư giữa Bồ Đào Nha, Hy Lạp và Malta, cám dỗ lớn nhất là đặt ba chương trình cạnh nhau theo một con số duy nhất là mức vốn tối thiểu. Cách nhìn ấy đơn giản nhưng dễ dẫn tới kết luận sai.

Ngưỡng vốn chỉ là một biến trong nhiều biến, và là biến thay đổi nhanh nhất sau mỗi lần cải cách. Một chương trình có ngưỡng thấp hơn nhưng ràng buộc cư trú chặt hơn, hoặc phạm vi người phụ thuộc hẹp hơn, có thể tốn kém hơn nhiều khi tính theo cả vòng đời hồ sơ.

Vì vậy, bài viết này không xếp hạng ba chương trình. Thay vào đó, ba chương trình được đặt vào một khung sáu tiêu chí để đối chiếu: Hình thức đầu tư được chấp nhận, yêu cầu cư trú thực tế, phạm vi người phụ thuộc, lộ trình từ cư trú lên thường trú và quốc tịch, nghĩa vụ duy trì sau khi được cấp, và rủi ro thay đổi chính sách.

Sáu tiêu chí này bền hơn các con số, vì chúng phản ánh cấu trúc của chương trình chứ không phải mức giá tại một thời điểm.

Một lưu ý xuyên suốt bài: Cả ba chương trình đều đã trải qua nhiều lần cải cách. Điều kiện từng đúng ở kỳ trước có thể không còn đúng ở kỳ này, và các bản tin thứ cấp thường chậm hơn văn bản chính thức. Do đó, mọi con số cụ thể dùng cho quyết định đều phải được lấy trực tiếp từ cơ quan quản lý của nước sở tại, chứ không phải từ các bản tổng hợp lan truyền trên mạng.

Tiêu chí thứ nhất: Hình thức đầu tư được chấp nhận

Tiêu chí đầu tiên là câu hỏi nhà nước sở tại chấp nhận đồng vốn đi vào đâu. Đây là nơi ba chương trình phân kỳ rõ nhất. Bồ Đào Nha đã cải cách theo hướng chuyển trọng tâm khỏi bất động sản nhà ở, đưa dòng vốn sang các hình thức khác như góp vốn vào quỹ đầu tư đủ điều kiện, cùng một số hạng mục đóng góp cho kinh tế, nghiên cứu khoa học hoặc di sản văn hóa.

Hy Lạp đi theo hướng khác: Giữ bất động sản làm hình thức đầu tư chính, nhưng áp ngưỡng khác nhau theo vùng địa lý. Các khu vực chịu sức ép nhà ở lớn được đặt ngưỡng cao hơn những vùng còn lại. Cấu trúc phân tầng này khiến câu hỏi quan trọng không chỉ là đầu tư bao nhiêu, mà là đầu tư ở đâu, vì cùng một tài sản đặt tại hai vùng khác nhau có thể dẫn tới hai kết quả pháp lý khác nhau.

Malta vận hành chương trình thường trú do Residency Malta Agency quản lý, với cấu trúc gồm nhiều cấu phần thay vì một khoản đầu tư đơn lẻ. Hồ sơ thường phải đáp ứng đồng thời một số nghĩa vụ tài chính khác nhau về bản chất, trong đó có cấu phần liên quan tới bất động sản dưới hình thức thuê hoặc sở hữu. Vì thế, khi đặt Malta vào cùng bảng đối chiếu, chương trình này cần được nhìn theo gói tổng thể, không quy về một dòng ngân sách duy nhất.

• Hình thức đầu tư nào đang được chấp nhận, và hình thức nào đã bị loại khỏi chương trình sau cải cách.
• Khoản vốn phải nằm ở đâu và đứng tên ai để được tính là hợp lệ.
• Nếu là bất động sản, vị trí có làm thay đổi ngưỡng hoặc điều kiện hay không.
• Có cấu phần đóng góp không hoàn lại nào bên cạnh khoản đầu tư chính hay không.

Tiêu chí thứ hai: Yêu cầu cư trú thực tế

Tiêu chí thứ hai thường bị bỏ qua cho tới khi đã quá muộn, đó là chương trình đòi hỏi quý độc giả có mặt tại nước sở tại tới mức nào. Đây là điểm phân biệt giữa một giấy phép mang tính đầu tư và một quyết định chuyển dịch đời sống. Các chương trình cư trú theo diện đầu tư tại châu Âu nhìn chung đặt ngưỡng hiện diện nhẹ hơn nhiều so với các diện di trú thông thường, nhưng nhẹ không có nghĩa là không có.

Điều cần phân tách rõ là hai loại yêu cầu cư trú khác nhau. Loại thứ nhất là mức hiện diện tối thiểu để duy trì hiệu lực của giấy phép và được gia hạn. Loại thứ hai là mức hiện diện dùng để tính điều kiện nhập tịch về sau.

Hai ngưỡng này thường chênh nhau, và không ít hồ sơ chỉ đáp ứng loại thứ nhất rồi ngạc nhiên khi phát hiện mình chưa tích lũy đủ thời gian cho loại thứ hai.

Khi so sánh chương trình cư trú theo đầu tư theo tiêu chí này, câu hỏi đúng không phải là chương trình nào yêu cầu ít ngày nhất, mà là yêu cầu của chương trình có tương thích với nhịp sống và nghĩa vụ hiện tại của gia đình quý độc giả hay không. Một ngưỡng hiện diện thấp không có nhiều giá trị nếu mục tiêu cuối cùng là hộ chiếu, vì khi đó thước đo sẽ là ngưỡng cao hơn nằm ở cuối lộ trình.

Cũng cần lưu ý rằng cách tính thời gian hiện diện không đồng nhất giữa các hệ thống. Có nơi tính theo ngày trong năm, có nơi tính theo giai đoạn của kỳ giấy phép, và cách xử lý các chuyến đi ngắn ra nước ngoài cũng khác nhau. Đây là loại chi tiết chỉ có thể xác định chắc chắn qua văn bản của cơ quan quản lý, không nên suy đoán từ kinh nghiệm của một hồ sơ khác.

Tiêu chí thứ ba: Phạm vi người phụ thuộc

Tiêu chí thứ ba quyết định phần lớn giá trị thực của hồ sơ, đó là ai được đi cùng. Hầu hết các chương trình đều cho phép vợ hoặc chồng và con chưa thành niên nộp kèm. Khác biệt nằm ở vùng ranh giới: Con đã thành niên nhưng còn phụ thuộc tài chính, con đang theo học, và cha mẹ hoặc ông bà của đương đơn chính hay của người phối ngẫu.

Mỗi nước định nghĩa người phụ thuộc theo cách riêng, và định nghĩa ấy thường đi kèm điều kiện chứng minh: Tình trạng hôn nhân, mức độ phụ thuộc kinh tế, việc theo học toàn thời gian, hoặc yêu cầu về sức khỏe và bảo hiểm. Đây là những chi tiết kỹ thuật nhưng có sức nặng lớn, vì chúng quyết định gia đình được giữ nguyên trong một hồ sơ hay bị tách thành hai hồ sơ riêng với hai lộ trình riêng.

Một câu hỏi nữa nên đặt sớm: Nếu con cái vượt ngưỡng tuổi trong lúc hồ sơ đang được xử lý hoặc trong lúc chờ chuyển sang thường trú, tư cách của các cháu sẽ được xử lý ra sao. Cách trả lời cho tình huống này khác nhau giữa các nước và là một trong những khác biệt đáng cân nhắc nhất khi so sánh chương trình cư trú theo đầu tư cho hộ gia đình nhiều thế hệ.

• Người phối ngẫu và con chưa thành niên có được nộp kèm ngay từ đầu không.
• Con đã thành niên còn phụ thuộc được xét theo tiêu chí nào.
• Cha mẹ hoặc ông bà có thuộc phạm vi người phụ thuộc không, và với điều kiện gì.
• Điều gì xảy ra nếu con vượt ngưỡng tuổi trong thời gian hồ sơ được xử lý.

Tiêu chí thứ tư: Lộ trình lên thường trú và quốc tịch

Tiêu chí thứ tư là điểm dễ bị hiểu sai nhất trong toàn bộ chủ đề. Một giấy phép cư trú theo diện đầu tư không phải là quốc tịch, và cũng không tự động dẫn tới quốc tịch. Nó là bậc đầu tiên của một cầu thang nhiều bậc: Cư trú có thời hạn, gia hạn, thường trú, rồi mới tới khả năng nộp đơn xin nhập tịch, với điều kiện đáp ứng các yêu cầu riêng của luật quốc tịch nước đó.

Ở mỗi bậc, thước đo có thể đổi. Bậc đầu thường đo bằng vốn và hồ sơ tuân thủ. Các bậc sau đo bằng thời gian hiện diện thực tế, năng lực ngôn ngữ, hiểu biết về xã hội sở tại và lý lịch tư pháp trong sạch.

Vì thế, một chương trình dễ ở cửa vào chưa chắc dễ ở cửa ra, và điều ngược lại cũng đúng.

Khi so sánh các chương trình cư trú theo đầu tư xét theo lộ trình, điểm đích cần được xác định trước.

Nếu mục tiêu là quyền cư trú và sự linh hoạt đi lại, các tiêu chí ở cửa vào có trọng số lớn. Nếu mục tiêu là hộ chiếu cho thế hệ sau, trọng số dồn về các điều kiện ở cuối lộ trình, và những điều kiện ấy do luật quốc tịch quy định chứ không do chương trình đầu tư quy định. Đây là hai bộ quy tắc tách biệt.

Một điểm kỹ thuật nữa: Thời gian giữ giấy phép chưa chắc được tính trọn vẹn vào thời gian yêu cầu cho thường trú hoặc nhập tịch. Một số hệ thống chỉ tính những giai đoạn mà đương đơn thực sự cư trú, hoặc loại trừ một số loại giấy phép khỏi cách tính. Vì vậy, số năm ghi trên giấy tờ và số năm có giá trị pháp lý cho bước tiếp theo có thể là hai đại lượng khác nhau.

Tiêu chí thứ năm: Nghĩa vụ duy trì sau khi được cấp

Tiêu chí thứ năm bắt đầu ở nơi phần lớn bài viết khác kết thúc, tức là sau khi hồ sơ được chấp thuận. Quyền cư trú không phải một lần mua đứt. Nó thường đi kèm nghĩa vụ giữ khoản đầu tư trong một thời hạn nhất định, gia hạn thẻ theo chu kỳ, duy trì bảo hiểm y tế, giữ chỗ ở hợp lệ, và không rơi vào các tình huống làm mất tư cách.

Nghĩa vụ giữ vốn là điểm cần đọc kỹ nhất. Bán tài sản, rút vốn khỏi quỹ, hay thay đổi cấu trúc sở hữu trước thời hạn đều có thể ảnh hưởng tới hiệu lực của giấy phép, kể cả khi giấy phép đã được cấp. Với hình thức bất động sản, còn phát sinh chi phí vận hành, thuế tài sản và nghĩa vụ khai báo; các khoản này cần được tính vào tổng chi phí sở hữu thay vì chỉ nhìn giá mua ban đầu.

Nghĩa vụ thuế là một lớp riêng, không nên gộp vào nghĩa vụ di trú. Có quyền cư trú không đồng nghĩa với việc trở thành đối tượng cư trú thuế, và điều ngược lại cũng vậy. Tư cách cư trú thuế thường được xác định theo quy tắc riêng của luật thuế, dựa trên thời gian hiện diện và trung tâm lợi ích.

Khi đối chiếu ba chương trình, hai câu hỏi này cần được tách bạch, và việc tham vấn cần được thực hiện theo từng hệ thống pháp luật liên quan.

Tiêu chí thứ sáu: Rủi ro thay đổi chính sách

Tiêu chí thứ sáu ít được định lượng nhất nhưng có sức phá hoại lớn nhất, đó là khả năng chương trình bị sửa đổi hoặc chấm dứt. Lịch sử gần đây của các chương trình đầu tư định cư tại châu Âu cho thấy đây không phải rủi ro lý thuyết. Các chương trình chịu sức ép từ nhiều hướng: Thị trường nhà ở trong nước, yêu cầu về phòng chống rửa tiền, và tranh luận chung về việc gắn quyền cư trú với đầu tư.

Bồ Đào Nha là ví dụ rõ nhất về việc một chương trình có thể được tái định hướng, với trọng tâm dịch chuyển khỏi bất động sản nhà ở sang các hình thức đầu tư khác. Hy Lạp minh họa hướng điều chỉnh bằng cách phân tầng ngưỡng theo vùng thay vì đóng hẳn chương trình. Malta cho thấy hướng thứ ba là siết chặt khâu thẩm định và quản trị chương trình thông qua một cơ quan chuyên trách.

Ở cấp khu vực, chủ đề cấp quyền cư trú gắn với đầu tư từ lâu đã là đề tài tranh luận về an ninh và minh bạch dòng tiền. Áp lực này không tác động tức thời tới từng hồ sơ riêng lẻ, nhưng nó định hình hướng đi dài hạn của cả nhóm chương trình, và giải thích vì sao các đợt cải cách có xu hướng đi theo chiều siết lại chứ hiếm khi nới ra.

Điều này cho thấy các quy định chuyển tiếp có ý nghĩa lớn. Khi một chương trình được sửa đổi, hồ sơ đã nộp và hồ sơ chưa nộp thường được đối xử khác nhau.

Do đó, khi so sánh chương trình cư trú theo đầu tư, cần hỏi thêm rằng chương trình này đã được sửa theo hướng nào, và nếu bị sửa tiếp thì tư cách đã cấp sẽ được bảo lưu ra sao. Câu trả lời chỉ có giá trị nếu lấy từ văn bản chính thức.

So sánh chương trình cư trú theo đầu tư: Kiểm chứng tại nguồn chính thức

Khung sáu tiêu chí trên giúp quý độc giả đặt đúng câu hỏi, nhưng câu trả lời bằng số phải đến từ cơ quan có thẩm quyền. Đây là lý do bài viết này chủ ý không cung cấp con số: Mọi ngưỡng vốn tính bằng EURO, mức phí, số ngày cư trú, số năm tới quốc tịch và thời gian xử lý đều là biến số có thể đã thay đổi giữa lúc một bài viết được xuất bản và lúc nó được đọc.

Với Bồ Đào Nha, thông tin chính thức về diện cư trú cho nhà đầu tư do AIMA, Cơ quan Di trú và Tị nạn, công bố. Với Hy Lạp, điều kiện và cách phân tầng ngưỡng theo vùng thuộc thẩm quyền của Bộ Di trú và Tị nạn Hy Lạp. Với Malta, chương trình thường trú do Residency Malta Agency quản lý và công bố điều kiện.

Cách làm thận trọng khi so sánh chương trình cư trú theo đầu tư là lập một bảng sáu tiêu chí cho ba nước, để trống các ô số, rồi điền vào bằng dữ liệu lấy trực tiếp từ ba nguồn trên tại đúng thời điểm quý độc giả cân nhắc, kèm ngày tra cứu. Bảng ấy hữu ích hơn mọi bản xếp hạng, vì nó phản ánh thực tế pháp lý tại thời điểm ra quyết định chứ không phải tại thời điểm một bài viết được công bố.

• Hình thức đầu tư nào hiện được chấp nhận, tính tới ngày tra cứu.
• Yêu cầu hiện diện thực tế để duy trì giấy phép, và yêu cầu riêng cho bước nhập tịch.
• Định nghĩa người phụ thuộc và các điều kiện chứng minh đi kèm.
• Nghĩa vụ giữ vốn, gia hạn và bảo hiểm sau khi được cấp.
• Quy định chuyển tiếp áp dụng cho hồ sơ nộp trước và sau mỗi lần sửa đổi.